2025 Nobel Edebiyat Ödülü

2025 Nobel Edebiyat Ödülü açıklandı. Yazarın adını ilk kez duyanlardan biriyseniz yalnız değilsiniz. Peki, bu yıl oldukça etkileyici bir gerekçeyle ödüllendirilen László Krasznahorkai kimdir?

László Krasznahorkai, 1954 yılında Macaristan’ın Romanya sınırına yakın Gyula kasabasında doğmuş. Yahudi olan babası, bunu on bir yaşına dek Krasznahorkai’dan gizlemiş. Macar edebiyatını, Yahudi kültürel ve entelektüel mirası olmadan değerlendirmek eksik olur. Bu miras ise bizim de çok yakın olduğumuz konuları, kimlik bölünmesi, dil ve aidiyet, suçluluk ve tanıklık gibi, beraberinde getirir.

Krasznahorkai’ın ülkesindeki bir kasabayı konu alan ve 1985’te yayımlanan Satantango isimli romanı, 1994’te kendi senaryosuyla filme uyarlandı. Senaryo yazarlığı da yapan Krasznahorkai’ın birçok çekilmiş filmi bulunuyor.

Susan Sontag, onu “Gogol ve Melville’le karşılaştırılmayı hak eden, çağdaş Macar kıyamet ustası” olarak tanımlamış. W. G. Sebald ise “Krasznahorkai’nin vizyonunun evrenselliği, Gogol’un Ölü Canlar’ıyla boy ölçüşüyor ve çağdaş yazının küçük dertlerini çoktan aşıyor,” demiş. İngilizce çevirmeni George Szirtes, Krasznahorkai’nin edebiyatını “yavaş akan bir anlatı lavı, devasa kara bir yazı nehri” olarak tarif ediyor. Bu sözler, Krasznahorkai’nin edebiyatındaki yoğunluğu tarif etmekte birleşiyor.

Direnişin Melankolisi, Savaş ve Savaş, Şeytan Tangosu, Seiobo Orada, Aşağıdaydı gibi kitapları Türkçeye çevrilmiş, kalan eserleri de kısa sürede okuyucuyla buluşacaktır.

Kıyametvari Dehşet Ortasında Sanatın Gücü

Nobel Komitesi, Krasznahorkai’yi “kıyametvari dehşetin ortasında sanatın gücünü yeniden doğrulayan, etkileyici ve vizyoner yapıtları” için ödüle layık gördü. Komite ayrıca onu, Orta Avrupa geleneğinde Kafka’dan Thomas Bernhard’a kadar uzanan bir çizgide büyük bir epik yazar olarak tanımlıyor.

Krasznahorkai, eski söyleşilerinde Kafka’nın Şato adlı eserini defalarca temel bir etkilenme kaynağı olarak anıyor: “Kafka okumadığım zaman, Kafka’yı düşünüyorum. Kafka’yı düşünmediğim zaman ise, onu düşünmeyi özlüyorum.” Bugüne dek Kafka’dan etkilenmemiş büyük bir yazara rastlamadık sanırım.

Krasznahorkai’nin eserleri, bültende de daha önce değindiğim, beni sanat ve edebiyatta derinden sarsan konularla sık sık kesişiyor. Kafamı uzun süredir Türk edebiyatına gömmüşken, beni heyecanlandıran yeni bir yazarla tanışmak hem büyük bir coşku hem de kafamı Türk edebiyatı ve felsefi okumalardan kaldırmak için motivasyon kaynağı oldu. Hemen okumaya başladım ve sanırım ilerleyen bültenlerde, onun bende yarattığı etkiye birlikte tanık olacağız.

Okuma Masam: Yazar Mektuplaşmaları

Bu hafta okumadığım Tezer Özlü kitaplarına döndüm. Bunlardan ilki, ismiyle bile insanın içine işleyen Yeryüzüne Dayanabilmek İçin’di. Çok cümlesini işaretlediğim, beni düşünmeye ve yazmaya teşvik eden kitapların yeri hep ayrı oluyor. Kitabın büyük bölümü Özlü’nün Berlin’de yaşadığı zamana referans verdiği için, göçmen bir yazar olarak o zamanın ve şimdinin Berlin’ini kıyaslamak da enteresan oldu.

Kalanlar da yazarın iç dünyasını yansıtması açısından hoş bir kitaptı. Ancak asıl etkilendiğim, Tezer Özlü ve Ferit Edgü mektuplaşmalarının olduğu Her Şeyin Sonundayım oldu. Yazar mektuplaşmalarını çok seviyorum; çünkü bu metinler, okur olmaktan ziyade edebiyatla bağ kurmuş kişiler için yazarın zihnine, satır aralarına girme imkânı sunuyor. Yazarların o güne dek anlattıkları her şeye içeriden bakıyormuşuz gibi geliyor. Bazen bu kadar detayı bilmek istemesek bile…

Önceden okuduğum Tezer Özlü’den Leylâ Erbil’e Mektuplar da etkileyici bir kitaptı. Ama yazar mektuplaşması deyince, Demir Özlü ve Ferit Edgü mektuplaşmalarını içeren Özyurdunda Yabancı Olmak, bugüne dek okuduğum tüm kitaplar içinde en sarsıcılarından biridir. Beni başka bir döneme değil, başka bir dünyaya götürmüştür. Varoluş sancısının, insan ve vatandaş olmanın yükünün bambaşka biçimlerde yankılandığı o dünyanın duygusuna ilişkin en güzel tanımı da bir mektubunda Ferit Edgü yapıyor: “Bizler, unutmayalım, ‘İyi haberlerim var’ diye kartpostal basan bir ülkenin değil, ‘Beterin beteri vardır’ diyen bir ülkenin insanlarıyız. Ne yapalım, bunu biz seçmedik. Seçtiğimiz, yalnızca gergedanlaşmamaktı. Çok şükür, bugüne değin bunu başabildik.”

Ionesco, Gergedanlar adlı oyununda bireyin iradesini sürüye teslim etmesini gergedanlaşma metaforuyla anlatır. Gergedanlaşmamak, yalnızca bir direnme biçimi değil; bu bültenin, okuduklarımızın, yazdıklarımızın ve tüm sanat uğraşının ortak çağrısıdır.

Kaçıranlar İçin

Doğu ve Batı meselesi üzerine bir deneme

Bülteni beğendiyseniz, bir arkadaşınıza önerebilirsiniz.

Okuduğunuz için teşekkürler. Haftaya görüşmek üzere.